No Reservation On Single Post GR
राज्यभरातील विविध सरकारी विभागांमध्ये ‘एकाकी पदे’ (Single Posts) नावाचा एक विशिष्ट प्रकार असतो. या पदांच्या भरती आणि पदोन्नतीमध्ये आरक्षण असावे की नाही, यावरून अनेक वर्षे संभ्रम आणि कायदेशीर लढे सुरू होते. आता महाराष्ट्र राज्य सरकारने एक नवीन आणि एकत्रित ‘शासन निर्णय’ (GR) जारी करून या सर्व गोंधळाला पूर्णविराम दिला आहे. स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी आणि सरकारी कर्मचाऱ्यासाठी हा निर्णय अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या लेखात आपण या संपूर्ण निर्णयाचा सविस्तर आढावा घेऊ.
‘एकाकी पद’ म्हणजे नेमके काय? No Reservation On Single Post GR
सगळ्यात आधी हे समजून घेणे आवश्यक आहे की ‘एकाकी पद’ कशाला म्हणतात. सरकारी कार्यालयांमध्ये अशी अनेक पदे असतात जी त्या विशिष्ट संवर्गात फक्त एकच असतात. म्हणजेच, त्या कार्यालयात किंवा विभागात त्या पदावर काम करणारी फक्त एकच व्यक्ती असते, किंवा त्या पदाच्या कामाचे स्वरूप इतके वेगळे असते की त्यासाठी दुसरे पद अस्तित्वात नसते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या लहान विभागात फक्त एकच ‘लेखापाल’ पद असू शकते, किंवा एका विशिष्ट तांत्रिक कामासाठी फक्त एकच ‘तंत्रज्ञ’ पद असू शकते. अशा पदांना ‘एकाकी पद’ किंवा ‘एकल पद’ म्हटले जाते.
सामान्य प्रशासन विभागाने (GAD) जारी केलेल्या या नवीन शासन निर्णयानुसार, एकाकी पदांच्या सरळसेवा भरती (Direct Recruitment) आणि पदोन्नती (Promotion) या दोन्ही प्रक्रियांमध्ये कोणतेही आरक्षण लागू होणार नाही. हा आदेश राज्यातील सर्व सरकारी, निमसरकारी कार्यालये, मंडळे, महामंडळे, नागरी व ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य संस्था, शैक्षणिक संस्था, विद्यापीठे आणि सरकारी अनुदानित संस्थांना लागू राहील.
या निर्णयाची मुख्य वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत: No Reservation On Single Post GR
१. आरक्षण पूर्णपणे रद्द: एकाकी पदावर भरती करताना किंवा पदोन्नती देताना सामाजिक आरक्षण (SC, ST, OBC, SEBC, EWS इ.) लागू होणार नाही.
२. सर्व जुने आदेश रद्द: या विषयावर १९७९ पासून अनेक वेगवेगळे आणि कधीकधी परस्परविरोधी आदेश काढले गेले होते. या सर्व जुन्या आदेशांना रद्द करून आता हा एकच नवीन आदेश प्रभावी राहील.
३. पदोन्नतीसाठी निकष: एकाकी पदावर पदोन्नती देताना केवळ ‘जेष्ठता आणि पात्रता’ (Seniority and Eligibility) हेच निकष लावले जातील. आरक्षणाचा मुद्दा विचारात घेतला जाणार नाही.
४. सरळसेवा भरतीसाठी निकष: सरळसेवेने एकाकी पदावर नियुक्ती करताना ती केवळ ‘गुणवत्तेनुसार’ (Merit-based) केली जाईल. स्पर्धा परीक्षेतील गुण किंवा मुलाखतीतील कामगिरी हेच एकमेव निकष असतील.
५. अनुशेषाचा प्रश्न नाही: एकाकी पदावर आरक्षण लागू नसल्यामुळे, त्या पदासाठी कोणत्याही प्रकारचा बॅकलॉग (अनुशेष) तयार होण्याचा किंवा भरण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.
सरकारने हा निर्णय का घेतला ? No Reservation On Single Post GR
हा निर्णय घेण्यामागे मुख्य कारण म्हणजे, विविध सरकारी विभागांनी एकाकी पदांच्या भरतीबाबत सामान्य प्रशासन विभागाकडे वारंवार मार्गदर्शन मागितले होते. जुन्या आदेशांमध्ये स्पष्टता नसल्यामुळे आणि कोर्टाच्या वेगवेगळ्या निर्णयांमुळे गोंधळाचे वातावरण होते. हा गोंधळ दूर करण्यासाठी आणि एकसमान धोरण लागू करण्यासाठी सरकारने हा निर्णय घेतला आहे.
तसेच, एकाकी पदाला आरक्षण दिले तर तो आरक्षणाच्या ५०% मर्यादेचे उल्लंघन ठरतो, असा तर्क यापूर्वी मांडला गेला आहे. जर एखाद्या विभागात एकच पद असेल आणि ते फक्त आरक्षित श्रेणीसाठी ठेवले, तर त्या पदावर इतर कोणालाही संधी मिळणार नाही, ज्यामुळे एकप्रकारे १००% आरक्षण तयार होते, जे संविधानाच्या विरोधात आहे. सामान्य प्रवर्गातील उमेदवारांनाही या पदांसाठी समान संधी मिळावी, हा देखील एक उद्देश आहे.
या निर्णयाचा विद्यार्थ्यांवर काय परिणाम होईल ? No Reservation On Single Post GR
१. सामान्य प्रवर्गातील उमेदवारांना अधिक संधी: आता एकाकी पदे सर्व प्रवर्गातील उमेदवारांसाठी खुली झाली आहेत. त्यामुळे सामान्य प्रवर्गातील आणि गुणवंत उमेदवारांना या पदांवर नोकरी मिळण्याची संधी वाढली आहे.
२. केवळ गुणवत्तेला महत्त्व: आता या पदांसाठी आरक्षणाचा विचार होणार नसल्यामुळे, स्पर्धा परीक्षेतील गुणांना अत्यंत महत्त्व आले आहे. विद्यार्थ्यांनी अधिक मेहनत करून जास्तीत जास्त गुण मिळवण्यावर भर देणे आवश्यक आहे.
३. संभ्रम दूर: जुन्या आदेशांमुळे असणारा संभ्रम आता दूर झाला आहे. विद्यार्थ्यांनी आता या नियमाला डोळ्यासमोर ठेवून आपली तयारी करावी.
विरोधाभास आणि वेगळी मते
जरी हा निर्णय सरकारी धोरण स्पष्ट करत असला, तरी यावर काही वेगळी मते देखील आहेत. माजी मंत्री डॉ. नितीन राऊत यांच्या मते, जर सरकारने एकाच वेळी अनेक वेगवेगळ्या एकाकी पदांची भरती जाहिरात दिली, तर तिथे आरक्षण लागू केले पाहिजे. त्यांचे म्हणणे आहे की, एकापेक्षा जास्त पदांची भरती होत असल्यामुळे, ती पदे एकत्रित करून आरक्षण द्यायला हवे. हा एक वेगळा पैलू आहे ज्यावर भविष्यात चर्चा होऊ शकते, परंतु सध्याच्या जीआरनुसार एकाकी पदाला आरक्षण नाही, हेच अंतिम आहे. No Reservation On Single Post GR
