महाराष्ट्रातील खासगी कोचिंग सेंटर्सच्या मनमानी कारभाराला शिस्त लावण्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांवरील वाढता ताण कमी करण्यासाठी राज्य सरकारने एक अत्यंत महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. शालेय शिक्षण व क्रीडा विभागाने ‘महाराष्ट्र खासगी कोचिंग केंद्रे (नोंदणी व नियमन) अधिनियम’ चा नवीन मसुदा प्रसिद्ध केला आहे.
या नवीन प्रस्तावित कायद्यानुसार आता क्लासेस चालवण्याच्या वेळा, विद्यार्थ्यांचे वय, फी रचना, शिक्षकांची पात्रता आणि विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याबाबत अत्यंत कडक नियमावली तयार करण्यात आली आहे.
या नवीन कायद्यातील सर्व महत्त्वाचे नियम आणि विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीने फायदेशीर ठरणारे मुद्दे खालीलप्रमाणे सविस्तर समजून घेऊयात:
1. वयाची अट: 13 वर्षांखालील मुलांना प्रवेश नाही
नवीन नियमांनुसार, कोचिंग सेंटर्समध्ये 13 वर्षांखालील विद्यार्थ्यांना प्रवेश देता येणार नाही.
लहान मुलांवर अभ्यासाचा अनावश्यक ताण येऊ नये आणि त्यांचे प्राथमिक शिक्षण केवळ शाळेच्या माध्यमातूनच व्हावे, हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.
2. दिवसाला फक्त 5 तासांची मर्यादा
कोचिंग क्लासेसमध्ये एका दिवसात जास्तीत जास्त 5 तास एवढाच वेळ वर्ग घेता येणार आहे.
वर्ग खूप भल्या पहाटे किंवा रात्री उशिरापर्यंत घेण्यास बंदी घालण्यात आली आहे.
विद्यार्थ्यांना विश्रांती आणि अभ्यासाचा योग्य ताळमेळ ठेवता यावा यासाठी वेळांची ही निश्चिती करण्यात आली आहे.
3. आठवड्यातून एक दिवस सुट्टी अनिवार्य
कोचिंग क्लासेसमधील विद्यार्थी आणि शिक्षक दोघांनाही आठवड्यातून 1 दिवस पूर्ण सुट्टी देणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.
सुट्टीनंतर लगेचच दुसऱ्या दिवशी कोणतीही मोठी परीक्षा किंवा चाचणी (Test) घेणे टाळावे लागेल, जेणेकरून सुट्टीच्या दिवशी विद्यार्थ्यांवर अभ्यासाचे दडपण राहणार नाही. Coaching Classes New Rules 2026
4. फी वाढीवर निर्बंध आणि ‘रिफंड’ (परतावा) नियम
पावती देणे बंधनकारक: कोचिंग क्लास चालकांनी प्रत्येक विद्यार्थ्याला घेतलेल्या शुल्काची अधिकृत पावती देणे बंधनकारक असेल.
जादा फी आकारण्यास मनाई: आधी जाहीर केलेल्या शुल्कापेक्षा जास्त रक्कम कोणत्याही कारणास्तव आकारता येणार नाही.
अभ्यासक्रमादरम्यान फीवाढ नाही: एकदा बॅच/अभ्यासक्रम सुरू झाल्यानंतर मधेच फी वाढवता येणार नाही.
फी परतावा (Refund Policy): जर एखाद्या विद्यार्थ्याने काही कारणास्तव अभ्यासक्रम अर्धवट सोडला, तर शिल्लक कालावधीची फी कोचिंग सेंटरला 10 दिवसांच्या आत प्रमाणानुसार परत (Refund) करावी लागेल. Coaching Classes New Rules 2026
5. खोट्या जाहिराती आणि रँकच्या आश्वासनांवर बंदी
अनेक कोचिंग सेंटर्स विद्यार्थ्यांची दिशाभूल करण्यासाठी “100% रिझल्ट”, टॉप रँक किंवा निश्चित गुणांची खोटी आश्वासने देतात.
नवीन कायद्यानुसार विद्यार्थ्यांना विशिष्ट गुण किंवा क्रमांकाची खोटी हमी देणे, दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती प्रसिद्ध करणे यावर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे.
6. शिक्षकांची पात्रता आणि चारित्र्य पडताळणी
कोचिंग सेंटरमध्ये शिकवणारे शिक्षक हे किमान पदवीधर (Graduate) असणे आवश्यक आहे.
ज्या व्यक्तीविरुद्ध कोणताही दखलपात्र गुन्हा दाखल आहे, अशा व्यक्तीची शिक्षक किंवा कर्मचारी म्हणून नियुक्ती करता येणार नाही.
7. शाळा आणि कॉलेजशी ‘टाय-अप’ (मैत्री) चालणार नाही
मान्यताप्राप्त शाळा किंवा महाविद्यालयाच्या आवारात खासगी कोचिंग सेंटर चालवण्यास सक्त मनाई आहे.
शाळा-कॉलेजांमधील शिक्षकांना कोचिंग सेंटरमध्ये शिकवण्यासाठी नियुक्त करता येणार नाही.
शाळा किंवा कॉलेज आणि कोचिंग क्लास यांचे कोणत्याही प्रकारचे छुपे एकत्रीकरण (Tie-up/Integrated Batch) करण्यास पूर्णपणे बंदी असेल.
8. कोचिंग सेंटर्सची अधिकृत नोंदणी (Registration) बंधनकारक
राज्यातील सर्व खासगी कोचिंग सेंटर्सना अधिकृत नोंदणी करणे बंधनकारक असेल.
सध्या चालू असलेल्या कोचिंग केंद्रांना हा कायदा लागू झाल्यापासून 6 महिन्यांच्या आत आपली नोंदणी पूर्ण करावी लागेल.
ही नोंदणी 3 वर्षांसाठी वैध असेल.
कोचिंग सेंटरच्या प्रत्येक शाखेसाठी स्वतंत्र नोंदणी करावी लागेल. Coaching Classes New Rules 2026
9. पायाभूत सुविधा आणि मानसिक आरोग्य
कोचिंग क्लासेसमध्ये विद्यार्थ्यांसाठी पुरेशा पायाभूत सुविधा (जसे की बैठक व्यवस्था, हवा, प्रकाश आणि स्वच्छता) असणे अनिवार्य आहे.
विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेची काळजी घेणे आणि मानसिक आरोग्यासाठी समुपदेशनाची (Counselling) व्यवस्था करणे प्रस्तावित नियमावलीत समाविष्ट आहे.
पुढे काय होणार?
शालेय शिक्षण व क्रीडा विभागाने हा मसुदा नागरिकांच्या हरकती व सूचना मागवण्यासाठी खुला केला आहे. लोकांच्या सूचनांचा अभ्यास करून आगामी काळात राज्य सरकारकडून या मसुद्यावर अंतिम निर्णय घेतला जाईल आणि याचे कायद्यात रूपांतर केले जाईल. Coaching Classes New Rules 2026