Maharashtra Krushi Vibhag Akrutibandh 2026: कृषी विभागात मोठे बदल, नवीन आकृतीबंधाची सविस्तर माहिती

महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागात अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि मोठे प्रशासकीय बदल प्रस्तावित करण्यात आले आहेत. कृषी आयुक्त सूरज मांढरे यांनी 28 एप्रिल 2026 रोजी कृषी विभागाच्या ‘सुधारित आकृतीबंधाचा’ (Revised Akrutibandh) सविस्तर प्रस्ताव शासनाकडे मान्यतेसाठी सादर केला आहे. स्पर्धा परीक्षांची (विशेषतः कृषी सेवक, MPSC कृषी सेवा) तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी या आकृतीबंधातील बदल समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
या लेखामध्ये आपण या नवीन प्रस्तावातील सर्व महत्त्वाचे मुद्दे, रद्द होणारी पदे, नव्याने निर्माण होणारी संचालनालये आणि वाढणाऱ्या पदसंख्येविषयी सविस्तर माहिती पाहणार आहोत.    Maharashtra Krushi Vibhag Akrutibandh 2026

1. सद्यस्थिती आणि पार्श्वभूमी

• सध्याची मंजूर पदे: सद्यस्थितीत कृषी विभागात एकूण 27502 पदे मंजूर आहेत.
• सध्याचा खर्च: या सर्व पदांचा वार्षिक आस्थापना खर्च सुमारे 1880.94 कोटी रुपये इतका आहे.
• मृद व जलसंधारण विभागाकडे पदांचे हस्तांतरण: मृद संधारण विषयक सर्व कामे यापुढे ‘मृद व जलसंधारण विभागाकडून’ केली जाणार आहेत. त्यासाठी कृषी विभागाच्या आकृतीबंधामधून आरेखक (34) व अनुरेखक (1978) अशी एकूण 2012 पदे जलसंधारण विभागाला समर्पित केली जाणार आहेत, ज्यामुळे कृषी विभागाचा 120.03 कोटी रुपयांचा आर्थिक भार कमी होईल.
• वाढलेला कामाचा ताण: सध्या कृषी विभागामार्फत 70 केंद्र व राज्य शासनाच्या योजना आणि 19 मोहिमा राबवल्या जातात (एकूण 89). वाढलेल्या योजना आणि महाडीबीटी, पीएम किसान यांसारख्या योजनांमुळे खातेदार शेतकऱ्यांशी वैयक्तिक संपर्क साधणे बंधनकारक झाले आहे, त्यामुळे सध्याच्या कर्मचाऱ्यांवर प्रचंड ताण येत आहे.  Maharashtra Krushi Vibhag Akrutibandh 2026

2. प्रशासकीय रचनेतील सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे बदल

निर्णय प्रक्रियेतील टप्पे कमी करून कामकाजात गतीमानता आणण्यासाठी प्रशासकीय स्तरावर खालील मोठे बदल प्रस्तावित आहेत:

• मंडळ आणि उपविभागीय कार्यालये रद्द: सध्या कार्यरत असलेली मंडळ कृषी अधिकारी (885 कार्यालये) आणि उपविभागीय कृषी अधिकारी (90 कार्यालये) ही कार्यालये बंद करून त्यांचे तालुका आणि जिल्हा स्तरावरील कार्यालयांमध्ये समायोजन केले जाणार आहे.
• नवीन प्रशासकीय स्तर: आता प्रशासनाचे स्तर थेट राज्यस्तर, विभागस्तर, जिल्हास्तर, तालुकास्तर, क्षेत्रीयस्तर आणि ग्रामस्तर असे असतील.
• तालुका कृषी अधिकाऱ्याला ‘गट-अ’ दर्जा: इतर शासकीय विभागांशी समन्वय साधण्यासाठी आणि तालुका कार्यालयाचे बळकटीकरण करण्यासाठी तालुका कृषी अधिकाऱ्याला (Taluka Krushi Adhikari) आता महाराष्ट्र कृषी सेवा गट-अ (S-20) दर्जा दिला जाणार आहे.
• गट-ब संवर्गाचे विलिनीकरण: सध्या कृषी विभागात गट-ब (कनिष्ठ) आणि गट-ब असे दोन स्वतंत्र संवर्ग आहेत. आता ‘गट-ब (कनिष्ठ)’ या संवर्गाचे थेट ‘गट-ब’ संवर्गामध्ये समायोजन केले जाईल.
• लिपिक संवर्गातील बदल: गट-क मधील ‘सहायक अधीक्षक’ या पदाचे ‘अधीक्षक’ या पदामध्ये समायोजन केले जाणार आहे. यामुळे आता लिपिक संवर्गात फक्त कनिष्ठ लिपिक, वरिष्ठ लिपिक आणि अधीक्षक हे तीनच संवर्ग राहतील.    Maharashtra Krushi Vibhag Akrutibandh 2026

3. ग्रामपातळीवरील बदल (कृषी सहाय्यक आणि पर्यवेक्षक)

स्पर्धा परीक्षा देणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी ही सर्वात मोठी आणि महत्त्वाची बातमी आहे:

• कृषी सहाय्यकांची अपुरी संख्या: सध्या राज्यात ग्रामसेवकांची 22388 आणि तलाठ्यांची 15755 पदे आहेत, पण त्या तुलनेत कृषी सहाय्यकांची फक्त 10620 पदे मंजूर आहेत.
• नवीन सूत्र (Formula): यापुढील काळात 2 ग्रामपंचायतींसाठी 1 कृषी सहाय्यक उपलब्ध करून दिला जाईल. तसेच, 6 कृषी सहाय्यकांमागे 1 कृषी पर्यवेक्षक नियुक्त केला जाईल.
• पदसंख्येत लक्षणीय वाढ: यामुळे कृषी सहाय्यकांच्या मंजूर पदांमध्ये मोठी वाढ होणार असून, नवीन आकृतीबंधानुसार विभागात कृषी सहाय्यकांची प्रस्तावित पदे 14736 इतकी असतील.    Maharashtra Krushi Vibhag Akrutibandh 2026

4. मृत संवर्ग (Dying Cadre) आणि रद्द होणारी पदे

काही पदे आता कालसुसंगत राहिलेली नाहीत, त्यामुळे ती पदे कमी करण्याचा किंवा मृत घोषित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे:

• मृत संवर्ग: कनिष्ठ अभियंता, अनुरेखक, आरेखक, मशीनमन, सहायक ग्रंथपाल, रोपमळा मदतनीस, आणि ग्रेड-1 / प्रशिक्षित मजूर या संवर्गांना आता ‘मृत संवर्ग’ (Dying Cadre) घोषित केले जाणार आहे.
• गट-ड कपात: वित्त विभागाच्या 2016 च्या शासन निर्णयानुसार, गट-ड (Group D) संवर्गामधील 25% पदे निरसित (कमी) केली जाणार आहेत.
• प्रयोगशाळा बंद होणार: अमरावती, बुलढाणा, यवतमाळ आणि इतर 7 ठिकाणच्या जैविक कीड नियंत्रण प्रयोगशाळा, पुणे व नागपूर येथील कीटकनाशके अवशेष तपासणी प्रयोगशाळा आणि छत्रपती संभाजीनगर येथील फळप्रक्रिया केंद्र संपुष्टात आणले जाईल.  Maharashtra Krushi Vibhag Akrutibandh 2026

5. नवीन संचालनालयांची निर्मिती

भविष्यातील आव्हाने पेलण्यासाठी कृषी आयुक्तालय स्तरावर एकूण 7 संचालनालये कार्यरत राहतील.

1. कृषी विस्तार व प्रशिक्षण (AE&T)
2. फलोत्पादन (Horticulture)
3. निविष्ठा व गुण नियंत्रण (I&QC)
4. धोरण, नियोजन व सनियंत्रण (PPM)
5. नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन व हवामान बदल (NRMCC): मृद संधारण संचालनालयाऐवजी हे नवीन संचालनालय असेल.
6. काढणी पश्चात व्यवस्थापन (PHM): शेतीमाल साठवणूक, प्रक्रिया, पॅकिंग, ब्रँडिंग आणि विक्री यावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी हे नवीन संचालनालय उघडले जाईल.
7. कृषी अभियांत्रिकी व मालमत्ता व्यवस्थापन (AE&EM): शेती यांत्रिकीकरण, ड्रोन, रोबोटिक्स आणि AI च्या वापरासाठी हे नवीन संचालनालय असेल.

6. प्रस्तावित पदांचा गोषवारा (प्रस्तावित पदसंख्या 2026)

सुधारित आकृतीबंधानुसार कृषी विभागातील एकूण पदांची स्थिती खालीलप्रमाणे असेल:

• कृषी विभागातील प्रस्तावित पदे: 28939
• प्रतिनियुक्तीवरील पदे (Deputation): 1008
• एकूण पदे: 29947
  काही महत्त्वाच्या पदांची प्रस्तावित संख्या:
• कृषी उपसंचालक (गट-अ): 642
• तंत्र अधिकारी (गट-ब): 1815
• कृषी पर्यवेक्षक: 3005
• कृषी सहाय्यक: 14736 (प्रतिनियुक्तीसह एकूण 14957)
• अधीक्षक: 463
• वरिष्ठ लिपिक: 1085
• कनिष्ठ लिपिक: 2864
• वाहन चालक: 518
• शिपाई / रखवालदार: 3083
  या सर्व नवीन रचनेमुळे कृषी विभागाचा वार्षिक खर्च 2022.00 कोटी रुपये इतका अपेक्षित आहे. हा प्रस्ताव मंजूर झाल्यानंतर स्पर्धा परीक्षेच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणात भरती प्रक्रियेला वेग येऊ शकतो, त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासाची गती वाढवणे गरजेचे आहे. Maharashtra Krushi Vibhag Akrutibandh 2026

MPSC Group B Prelims Admit Card 2026 Released