MPSC Combined Group B Paper 2026 Analysis : MPSC महाराष्ट्र अराजपत्रित गट-ब सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2026: प्रश्नपत्रिका आणि महत्त्वाचे नियम; Question Paper Analysis & Rules
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाद्वारे (MPSC) आज “महाराष्ट्र अराजपत्रित गट-ब सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2026” चे आयोजन करण्यात आले होते. स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्या हजारो विद्यार्थ्यांनी हा पेपर दिला आहे. विद्यार्थ्यांच्या सोयीसाठी आणि पुढील अभ्यासाच्या नियोजनासाठी आम्ही या प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप (Booklet Set B), महत्त्वाचे नियम आणि विषयानुसार प्रश्नांचे विश्लेषण खालीलप्रमाणे सविस्तर मांडत आहोत. MPSC Combined Group B Paper 2026 Analysis
📝 परीक्षेचे स्वरूप आणि मूलभूत माहिती (Exam Overview)
परीक्षा वर्ष: 2026
प्रश्नपुस्तिका संच (Booklet Set): B
विषय: सामान्य क्षमता चाचणी (General Ability Test)
एकूण प्रश्न: 100
एकूण गुण: 100
वेळ: 1 Hour (60 Minutes)
माध्यम: मराठी आणि इंग्रजी (द्विभाषिक) MPSC Combined Group B Paper 2026 Analysis
⚠️ उत्तरपत्रिका मूल्यांकन आणि वजावटीचे नियम (Negative Marking System)
MPSC ने या परीक्षेसाठी अत्यंत कडक आणि स्पष्ट नियम लागू केले आहेत:
समान गुण: प्रश्नपत्रिकेतील सर्व 100 प्रश्नांना समान गुण देण्यात आले आहेत.
Negative Marking (नकारात्मक गुण): उमेदवाराने वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी (Objective MCQ) प्रश्नांची उत्तरे चुकीची दिल्यास, प्रत्येक चुकीच्या उत्तरासाठी 25% म्हणजेच 1/4 गुण एकूण गुणांमधून वजा/कमी करण्यात येतील.
एकपेक्षा जास्त उत्तरे: जर एखाद्या विद्यार्थ्याने उत्तरपत्रिकेत एका प्रश्नासाठी एकापेक्षा जास्त पर्याय निवडले (छायांकित केले), तर ते उत्तर चुकीचे धरले जाईल आणि त्याचेही गुण वजा केले जातील.
बदल न करता येणारे उत्तर: उत्तरपत्रिकेवर एकदा नोंदवलेले उत्तर नंतर खोडता येत नाही. खोडून नवीन उत्तर लिहिल्यास ते तपासले जात नाही.
काळ्या शाईचे बॉलपेन: उत्तरपत्रिकेवर उत्तर-क्रमांक छायांकित करण्यासाठी केवळ काळ्या शाईच्या बॉलपेनचा वापर करणे बंधनकारक आहे. पेन्सिल किंवा इतर शाईचे पेन वापरण्यास सक्त मनाई आहे.
⚖️ महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षा अधिनियम 2024 (कायदेशीर ताकीद)
आयोगाने प्रश्नपत्रिकेवर गैरप्रकारांना आळा घालण्यासाठी कायदेशीर तरतुदी स्पष्ट केल्या आहेत. “महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षा (अनुचित मार्गास प्रतिबंध) अधिनियम 2024” च्या तरतुदीनुसार:
परीक्षा संपण्यापूर्वी प्रश्नपत्रिका किंवा तिचा कोणताही भाग अनधिकृतपणे उघडणे, फोडणे, ताब्यात घेणे किंवा सोशल मीडियावर प्रसारित करणे हा गंभीर गुन्हा आहे.
या कायद्याचे उल्लंघन करणाऱ्या व्यक्तीला 3 वर्षांपेक्षा कमी नाही परंतु 5 वर्षांपर्यंत वाढवता येईल इतकी कारावासाची शिक्षा आणि 10 लाख रुपयांपर्यंतच्या द्रव्यदंडाची (दंड) तरतूद करण्यात आली आहे. MPSC Combined Group B Paper 2026 Analysis
🔍 विषयानुसार प्रश्न विश्लेषण (Subject-Wise Analysis & Important Highlights)
या प्रश्नपत्रिकेत (Set B) विचारण्यात आलेल्या प्रश्नांवरून असे दिसून येते की, आयोगाने इतिहास, भूगोल, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र, विज्ञान आणि बुद्धिमत्ता चाचणी या सर्व घटकांना समान न्याय देण्याचा प्रयत्न केला आहे. MPSC Combined Group B Paper 2026 Analysis
1. इतिहास (History)
इतिहास या घटकावर क्रांतिकारी चळवळी, समाजसुधारक आणि ब्रिटिश कालीन कायदे यांवर प्रश्न विचारले गेले:
क्रांतिकारी चळवळी: भगत सिंह आणि राजगुरू यांनी केलेली साँडर्सची हत्या, अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी केलेली जॅक्सनची हत्या आणि चाफेकर बंधूंनी केलेली रँडची हत्या या ऐतिहासिक घटनांवर आधारित विधाने विचारण्यात आली होती.
मोर्ले-मिन्टो सुधारणा कायदा (1909): “हे शुद्ध टोणग्याचे आचळ ठरतील…” ही लोकमान्य टिळकांची प्रतिक्रिया थेट विचारली गेली.
महत्त्वाचे समाजसुधारक: ना. गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या सार्वजनिक सभेचे चिटणीसपद (1887) आणि राष्ट्रीय सभेचे चिटणीसपद (1895) यावर प्रश्न होता. तसेच बाळशास्त्री जांभेकर (दिग्दर्शन मासिक, 1840) आणि महर्षी धोंडो केशव कर्वे (महिला विद्यापीठ स्थापना, 1916) यांच्यावरही प्रश्न विचारण्यात आले.
लोकमान्य टिळकांनी नेपाळ येथे रायफली व काडतुसे बनवण्याचे शिक्षण घेण्यासाठी पाठवलेल्या व्यक्तींविषयी (कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर व हणमंतराव कुलकर्णी) प्रश्न आला होता. MPSC Combined Group B Paper 2026 Analysis
2. भूगोल (Geography)
भूगोल विषयात महाराष्ट्र आणि भारताच्या प्राकृतिक तसेच आर्थिक भूगोलावर भर देण्यात आला:
प्राकृतिक भूगोल: कोकण किनारपट्टीच्या सखल सपाट भागाला काय म्हणतात (खलाटी), तसेच सियाचीन लडाखमधील ‘रिमो’ हिमनदी जी श्योक नदीमध्ये वाहते, यावर प्रश्न होता.
महाराष्ट्र भूगोल (नद्या व उपनद्या): तापी-बोरी, पूर्णा-नळगंगा, सिंदफणा-बिंदुसरा, आणि मांजरा-घरणी या नद्यांच्या जोड्या जुळवण्याचा प्रश्न विचारला गेला.
कृषी व ऊर्जा: डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेले आंब्याचे वाण (रत्ना-1981, सिंधू-1992, कोकण रुची-1999, कोकण सम्राट-2014) आणि उत्तर महाराष्ट्रातील 150 MW क्षमतेचा सौर ऊर्जा प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे यावर प्रश्न विचारले गेले.
लोकसंख्याशास्त्र (Census 2011): महाराष्ट्राचा दशकीय वाढीचा दर (15.99%), मुस्लीम लोकसंख्येचे प्रमाण (10.6%), आणि बाल लिंग गुणोत्तरातील पहिल्या 10 राज्यांच्या विधानांवर आधारित प्रश्न होता.
3. भारतीय अर्थशास्त्र (Indian Economy)
अर्थशास्त्रामध्ये बँकिंग, राष्ट्रीय उत्पन्न आणि चालू आर्थिक घडामोडींवर आधारित प्रश्न होते:
रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI): आरबीआयच्या कार्यांमध्ये ‘शेअर बाजार नियमन’ (जे SEBI चे कार्य आहे) समाविष्ट होत नाही, हा महत्त्वाचा मुद्दा विचारण्यात आला. तसेच मौद्रिक धोरणाची साधने (Bank Rate, CRR, SLR, Open Market Operations) यांच्या उद्दिष्टांवर आधारित जोड्या विचारल्या.
राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income): राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्याच्या मर्यादा (बेकायदेशीर उत्पन्न, आकडेवारीचा अभाव) आणि निव्वळ राष्ट्रीय उत्पन्न (NNP) काढण्यासाठी स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्नातून घसारा (Depreciation) वजा करण्याची संकल्पना विचारली.
सरकारी योजना व अर्थसंकल्प: केंद्रीय अर्थसंकल्प 2023-24 मधील ‘सप्तर्षी’ संकल्पना (व्यापार विकास हा त्याचा भाग नाही), ग्रामीण युवकांसाठीची TRYSEM योजना (15 August 1979) आणि दारिद्र्यरेषेच्या गणनेसाठी डॉ. एस. महेंद्र देव आणि सी. रवी यांनी वापरलेला खर्च यावर प्रश्न आले.
4. चालू घडामोडी आणि पुरस्कार (Current Affairs)
चालू घडामोडींचे प्रश्न अत्यंत अद्ययावत आणि जागतिक पातळीवरील होते:
पुरस्कार: महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार विजेत्यांचा चढता क्रम (आशा भोसले, आप्पासाहेब धर्माधिकारी, अशोक सराफ, राम सुतार). तसेच पद्म पुरस्कार 2025 (मनोहर जोशी, पंकज उधास, अच्युत पालव, अशोक सराफ) आणि डॉ. स्वाती नायक यांना मिळालेला ‘नॉर्मन बोरलॉग पुरस्कार’ (सहभागादी धान तांदूळ जातीसाठी) यावर प्रश्न होते.
जागतिक घडामोडी: 17th BRICS Summit 2025 ची मुख्य उद्दिष्टे (AI नियंत्रणाची चौकट, जागतिक प्रशासनात सुधारणा), आयर्लंडचे सर्वात तरुण पंतप्रधान ‘सायमन हॅरिस’ (April 2024) आणि लेगो (LEGO) ही खेळणी बनवणारी कंपनी कोणत्या देशाची आहे (डेन्मार्क).
विज्ञान व तंत्रज्ञान चालू घडामोडी: जेफ बेझोस यांच्या ‘ब्लू ओरिजिन NS-25’ मोहिमेअंतर्गत अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय पर्यटक ‘गोपीचंद थोटाकूरा’ यांच्यावर प्रश्न विचारण्यात आला. तसेच शिक्षण क्षेत्रातील AI आधारित ॲप ‘Khanmigo’ बद्दल विचारले गेले.
5. राज्यशास्त्र आणि प्रशासन (Polity & Governance)
राज्यघटनेच्या मूलभूत तत्त्वांवर आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांवर बहुतांश प्रश्न केंद्रित होते:
संविधानाची वैशिष्ट्ये: “आम्ही भारतीय लोक” ही सरनाम्याची सुरुवात युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका) या देशाच्या संविधानाशी साधर्म्य दर्शवते. तसेच उद्देशपत्रिकेत बदल करण्याचा प्रश्न सर्वप्रथम ‘केशवानंद भारती खटल्यात (1973)’ उपस्थित झाला, हा मुद्दा विचारला.
मार्गदर्शक तत्त्वे व हक्क: मार्गदर्शक तत्त्वे ही गैर-न्यायप्रविष्ट (Non-justiciable) आहेत यावर प्रश्न होता. तसेच कलम 23 (मानवी तस्करी व सक्तीच्या मजूरीला प्रतिबंध) मध्ये काय समाविष्ट नाही, यावर प्रश्न विचारण्यात आला.
स्थानिक स्वराज्य संस्था: 74th Amendment ही शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांशी संबंधित आहे. संविधानाच्या 12 व्या अनुसूचीतील नगरपालिकांची कार्ये आणि ग्रामपंचायतीला घरपट्टी गोळा करण्याचा असलेला अधिकार यावर प्रश्न आले.
प्रशासकीय संबंध: केंद्र-राज्य प्रशासकीय संबंधांमधील Article 256, 257, 258-A आणि 260 यांच्या तरतुदींवर प्रश्न होता.
6. सामान्य विज्ञान (General Science)
भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र या तिन्ही घटकांचा समावेश योग्य रीतीने करण्यात आला होता:
भौतिकशास्त्र व रसायनशास्त्र: ध्वनी ऊर्जा ही यांत्रिक ऊर्जेचा कंपन करणारा स्रोत आहे. अणु विखंडन (Nuclear Fission) अभिक्रियेमध्ये जड अणु विभागतात आणि ऊर्जेची निर्मिती होते, या विधानांची सत्यता तपासणारा प्रश्न होता. आवर्तसारणीतील ‘पी’ गणात (p-block) ‘इंडियम (In)’ हा घटक येतो.
प्राणीशास्त्र व वनस्पतीशास्त्र: ‘लिंबावरील कँकर रोग’ हा ‘Xanthomonas citri’ या जीवाणूमुळे होतो. वनस्पतींच्या जोमदार वाढीसाठी ‘लोम माती (Loam Soil)’ ही सर्वोत्तम मानली जाते. मानवी शरीरात पाण्याचे आणि pH चे संतुलन राखण्याचे मुख्य कार्य ‘मूत्रपिंड (Kidney)’ करते.
जीवनसत्त्वे: पाण्यात विद्राव्य (Water-soluble) असणारी जीवनसत्त्वे कोणती? तर ‘जीवनसत्त्व B समूह आणि जीवनसत्त्व C’.
7. बुद्धिमत्ता चाचणी आणि अंकगणित (Aptitude & Reasoning)
या विभागातील प्रश्न मध्यम ते काठिण्य पातळीचे होते, ज्यामध्ये शाब्दिक आणि अंकीय दोन्ही तर्कक्षमता तपासण्यात आली:
अंकगणित: आयताची लांबी 40% ने वाढवल्यास क्षेत्रफळ समान ठेवण्यासाठी रुंदी किती टक्के कमी करावी लागेल? (28\frac{4}{7}\%)
नफा-तोटा व शेकडा प्रमाण: दुकानदाराला 10% सूट देऊनही 25% नफा होतो, छापील किंमत Rs. 750 असल्यास खरेदी किंमत शोधणे (Rs. 540).
दिशा आणि नातेसंबंध: प्रज्ञाची बस शाळेत पोहोचली तेव्हा तिची दिशा, आणि चोराचा पोलिसांपासून वाचण्यासाठी घेतलेली वळणे यावर आधारित दिशांचे प्रश्न होते.
वेन आकृती (Venn Diagram): चौरस, चौकोन आणि समभुज चौकोन यांचे परस्पर संबंध दर्शवणारी अचूक वेन आकृती निवडण्याचा प्रश्न समाविष्ट होता.
📈 विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचा सल्ला (Way Forward)
MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा 2026 चा हा पेपर पाहता, चालू घडामोडींचा अभ्यास अत्यंत सखोल असणे आवश्यक आहे. तसेच, राज्यशास्त्र आणि अर्थशास्त्र या विषयांमध्ये मूळ संकल्पना (Core Concepts) स्पष्ट असण्याला आयोगाने प्राधान्य दिले आहे. विद्यार्थ्यांनी आता अधिकृत उत्तरतालिकेची (MPSC Answer Key) वाट पहावी आणि मिळालेल्या गुणांनुसार मुख्य परीक्षेच्या (Mains Exam) तयारीचे नियोजन करावे.
तुम्हाला हा पेपर कसा गेला आणि तुमच्या मते काठिण्य पातळी कशी होती, हे आम्हाला खाली कमेंट करून नक्की कळवा! MPSC Combined Group B Paper 2026 Analysis
