Plan B For Competitive Exams 2026 : स्पर्धा परीक्षांची तयारी करताना ‘प्लॅन बी’ (Plan B) कधी निश्चित करावा? – IPS तेजस्वी सातपुते यांचा मोलाचा सल्ला
आजकाल स्पर्धा परीक्षा (MPSC, UPSC) देण्याकडे लाखो तरुण-तरुणींचा कल दिसून येतो. मात्र, या प्रवासात नक्की किती वेळ अभ्यास केला पाहिजे? वेळेचा आणि अभ्यासाचा ताण कसा हाताळायचा? प्रकृती कशी जपायची? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःला वेळोवेळी तपासून ‘प्लॅन बी’ (Plan B) कधी ठरवायचा? या सर्व महत्त्वाच्या प्रश्नांवर मुंबईच्या पोलीस उपायुक्त (मुख्यालय 2) आणि IPS अधिकारी तेजस्वी सातपुते यांनी विद्यार्थ्यांना अत्यंत मोलाचा सल्ला दिला आहे.
चला तर मग, त्यांच्या अनुभवातून स्पर्धा परीक्षेच्या तयारीसाठी लागणाऱ्या काही महत्त्वाच्या टिप्स सविस्तरपणे जाणून घेऊया.
१. ‘प्लॅन बी’ वेळेत निश्चित करा
स्पर्धा परीक्षा काही जणांना 6 संधी देते, तर काही जणांना 8 संधी देते. पण आपण स्वतः अभ्यास करून हे ठरवायला हवे की आपण ही परीक्षा देण्यासाठी किती वर्षे देणार आहोत. सर्वोत्तम अभ्यास करून आणि 100% प्रयत्न करूनही जर आपली निवड होऊ शकत नसेल, तर पुन्हा पुन्हा परीक्षा देण्याची खरंच आवश्यकता आहे का?
नेमके कुठे थांबायचे हे लक्षात घ्यायला हवे. म्हणूनच आपला ‘प्लॅन बी’ (Plan B) कडे कधी वळायचे, याचा योग्य आणि वेळेत निर्णय घेणे खूप महत्त्वाचे आहे.
२. स्वतःचा मार्ग स्वतः निवडा (IPS तेजस्वी सातपुते यांचा प्रवास)
आई-वडील आपल्या मुलांना खूप कष्टाने शिकवत असतात. त्यामुळे एका स्वप्नाच्या मागे किती वर्षे पळायचे, याची प्रत्येकाने खात्री करायला हवी. तेजस्वी सातपुते सांगतात की, लहानपणी भारतीय हवाई दलातील वीरमरण प्राप्त झालेले वैमानिक निर्मलजित सिंग हे त्यांचे आदर्श होते. त्यांनाही पायलट व्हायचे होते. पण 11 वीत असताना त्यांना चष्मा लागला आणि पायलट होण्याचे स्वप्न भंगले.
त्यानंतर त्यांनी 12 वी नंतर बायोटेक्नॉलॉजीचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला. पुढे पुण्यातील फर्ग्युसन महाविद्यालयातून L.L.B. करण्याचे ठरवले आणि याच काळात त्यांना स्पर्धा परीक्षांबद्दल माहिती मिळाली. त्यानंतर त्यांनी आपला मार्ग बदलून स्वतःची निर्णयक्षमता वाढवली आणि आज त्या एका यशस्वी IPS अधिकारी आहेत.
३. अभ्यासक्रम (Syllabus) हाच तुमचा पहिला गुरू
स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना तुम्हाला तुमच्या अभ्यासक्रमाचे (Syllabus) उत्तम ज्ञान असणे अत्यंत गरजेचे आहे. अभ्यासक्रम हाच तुमचा पहिला आणि खरा गुरू असतो. अनेक विद्यार्थ्यांना नेमके काय वाचायचे आणि काय सोडायचे हेच समजत नाही.
फक्त एखाद्या विषयात तज्ज्ञ होण्यासाठी एकाच विषयाचा सखोल अभ्यास करत बसू नका. याचा परिणाम असा होतो की उरलेला अभ्यासक्रम पूर्ण करण्यासाठी तुमच्याकडे वेळच शिल्लक राहत नाही. परीक्षेच्या प्रत्येक टप्प्यात (पूर्व, मुख्य आणि मुलाखत) वेळेचे अंतर कमी असते, त्यामुळे अभ्यासक्रमाचे 100% सखोल ज्ञान असणे आवश्यक आहे. Plan B For Competitive Exams 2026
४. स्वतःच्या त्रुटी आणि कमतरता ओळखा
अभ्यास करताना स्वतःच्या चुका आणि कमतरता वेळीच ओळखणे महत्त्वाचे असते. तेजस्वी सातपुते त्यांच्या अनुभवातून सांगतात की, सुरुवातीला त्यांना नोट्स काढायला खूप वेळ लागायचा. त्यांची लिहिण्याची गती (Speed) कमी होती, ज्यामुळे मुख्य परीक्षेत त्यांना मोठा फटका बसला आणि पेपर पूर्ण करता आला नाही.
हाच अनुभव लक्षात घेऊन विद्यार्थ्यांनी आपले विकनेस (Weakness) ओळखावेत आणि त्यावर काम करून तेच आपले सामर्थ्य (Strength) बनवण्याचा प्रयत्न करावा. Plan B For Competitive Exams 2026
५. नोट्स (Tippane) काढण्याची स्मार्ट पद्धत
नोट्स काढणे ही अभ्यासातील सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे. नोट्स तुम्ही तुमच्या सोयीप्रमाणे बनवू शकता. तेजस्वी सातपुते यांची नोट्स काढण्याची पद्धत खूप सोपी आणि प्रभावी होती:
- पहिले वाचन: पहिल्या वाचनाच्या वेळी त्या पुस्तकातच महत्त्वाच्या गोष्टींना अधोरेखित (Underline) करायच्या.
- दुसरे वाचन: दुसऱ्यांदा वाचताना ज्या गोष्टी लक्षात राहत नाहीत, त्यांचे फक्त की-वर्ड्स (Keywords) त्या पानाच्या समासात (Margin) लिहून ठेवायच्या.
- तिसरे वाचन: तिसऱ्या वाचनाच्या वेळी पूर्ण पान वाचण्याची गरज पडत नसे, त्या फक्त समासात लिहिलेले की-वर्ड्स वाचायच्या. जर एखादा मुद्दा आठवला नाही तरच ते पूर्ण पान वाचायच्या.
या पद्धतीमुळे वेळेची खूप मोठी बचत होते. Plan B For Competitive Exams 2026
६. अभ्यासाचे योग्य नियोजन (Planning) अत्यावश्यक
कोणत्याही परीक्षेचा 100% अभ्यासक्रम पूर्ण होणे हे केवळ योग्य नियोजनावरच अवलंबून असते. जर तुम्हाला असे वाटत असेल की कितीही वेळ दिला तरी 100% अभ्यास पूर्ण होणे शक्य नाही, तर किमान 80 ते 85% अभ्यासाचे अत्यंत पक्के आणि अचूक नियोजन करा. मात्र, कोणत्याही नियोजनाशिवाय (Without Planning) परीक्षेला सामोरे जाऊ नका.
प्रत्येक विद्यार्थ्याची आकलन क्षमता वेगळी असते. काहींच्या एकदा वाचल्यावर लक्षात राहते (एकपाटी), तर काहींना 3 ते 4 वेळा वाचावे लागते. त्यामुळे स्वतःची क्षमता ओळखून स्वतःचे नियोजन स्वतः करा. Plan B For Competitive Exams 2026
७. कामात बदल हीच विश्रांती (शारीरिक तंदुरुस्ती)
महात्मा गांधीजी म्हणायचे, “कामात बदल हीच विश्रांती”. सतत अभ्यास करून कंटाळा आला असेल तर थोडा बदल करा. शारीरिक तंदुरुस्तीसाठी जिममध्येच जाण्याची गरज नाही. तेजस्वी सातपुते आणि त्यांच्या मैत्रिणी सकाळी नियमित चालायला जायच्या. त्या वेळी त्या कवितांचे पाठांतर करायच्या किंवा वेगवेगळ्या विषयांवर चर्चा करायच्या.
ज्यांना व्यायाम करायला आवडत नाही, त्यांनी रुमाल खेळणे, झोपाळा खेळणे किंवा चालणे असा आनंद देणारा व्यायाम नक्की करावा.
८. संवाद तोडू नका आणि छंद जोपासा
परीक्षेच्या काळात येणाऱ्या ताणतणावाला वेगवेगळी परिस्थिती कारणीभूत असते. अशा वेळी कुटुंब आणि मित्रमंडळी हाच आपला सर्वात मोठा ‘एनर्जी बूस्टर’ (Energy Booster) असतो. त्यांच्याशी कायम संवाद साधा. ताणतणाव आल्यास कुटुंबाशी आणि मित्र-मैत्रिणींशी बोलत राहा, संवाद तोडू नका.
तसेच, अभ्यासाचा ताण कमी करण्यासाठी स्वतःचे छंद जोपासा. तुम्हाला गाणी ऐकायला आवडत असतील तर गाणी ऐका, कविता आवडत असतील तर कविता वाचा. जुनी गाणी ऐकणे हे एक प्रकारचे मेडिटेशन (Meditation) आहे. परीक्षा काळात हे छोटे-छोटे छंद तुम्हाला नवीन ऊर्जा आणि उमेद देण्याचे काम करतात.
निष्कर्ष:
स्पर्धा परीक्षा हा जीवनाचा एक भाग आहे, तोच सर्वस्व नाही. प्रामाणिकपणे प्रयत्न करा, स्वतःच्या क्षमता ओळखा आणि गरज पडल्यास योग्य वेळी ‘प्लॅन बी’ कडे वळण्याचे धाडस ठेवा. तुमच्या पुढील वाटचालीस खूप खूप शुभेच्छा! Plan B For Competitive Exams 2026
