Student Research Center OBC Welfare 2026 : राज्यात बार्टी, सारथी, टार्टी, महाज्योती व अमृत संस्थांसाठी मागासवर्गीय संशोधन केंद्र स्थापन करण्याबाबत सद्यस्थिती: विद्यार्थ्यांसाठी सविस्तर माहिती

महाराष्ट्र शासनाने विविध सामाजिक घटकांतील विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक, आर्थिक आणि सामाजिक प्रगतीसाठी बार्टी (BARTI), सारथी (SARATHI), टार्टी (TARDI), महाज्योती (Mahajyoti) आणि अमृत (AMRIT) यांसारख्या स्वायत्त संस्थांची स्थापना केली आहे. या संस्थांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना विविध प्रकारच्या शिष्यवृत्ती, स्पर्धा परीक्षांचे मोफत प्रशिक्षण, आणि इतर शैक्षणिक लाभ दिले जातात. परंतु, या संस्थांची संशोधन केंद्रे प्रत्येक जिल्ह्यात उपलब्ध आहेत का? आणि विद्यार्थ्यांच्या मागण्यांवर शासनाने काय पावले उचलली आहेत? याबद्दल विधानसभेत एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित करण्यात आला होता. या प्रकरणाची संपूर्ण वस्तुस्थिती आणि सद्यस्थिती सोप्या भाषेत खालीलप्रमाणे आहे.  Student Research Center OBC Welfare 2026

विधानसभेतील तारांकित प्रश्न आणि पार्श्वभूमी

अमरावतीच्या आमदार श्रीमती सुलभा खोडके यांनी दिनांक 20-07-2025 रोजी विधानसभेत सामाजिक न्याय मंत्र्यांना उद्देशून प्रश्न क्रमांक 7940 द्वारे राज्यातील मागासवर्गीय संशोधन केंद्र स्थापन करण्याबाबत विचारणा केली होती. त्यांनी उपस्थित केलेले मुद्दे खालीलप्रमाणे होते:

1. विविध सामाजिक घटकांतील विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीसाठी बार्टी, सारथी, टार्टी, महाज्योती आणि अमृत (खुल्या प्रवर्गातील आर्थिक दुर्बलांसाठी) या मंडळांची स्थापना करण्यात आली आहे हे खरे आहे का?
2. दिनांक 23 एप्रिल 2025 रोजी किंवा त्यादरम्यान हे निदर्शनास आले आहे का की, ‘बार्टी’ व्यतिरिक्त इतर कोणत्याही मंडळाचे जिल्हावार मागासवर्गीय संशोधन केंद्र अद्याप निर्माण करण्यात आलेले नाही?
3. प्रत्येक जिल्ह्यात स्वतंत्र संशोधन केंद्र नसल्यामुळे विद्यार्थी आणि त्यांच्या पालकांकडून स्थानिक लोकप्रतिनिधींकडे वारंवार जिल्हास्तरीय केंद्रे सुरू करण्याची मागणी केली जात आहे का?
4. पालक आणि विद्यार्थ्यांची ही तीव्र मागणी लक्षात घेऊन स्थानिक लोकप्रतिनिधींनी शासनाकडे याबाबत अधिकृत मागणी केली आहे का?
5. या मागण्यांवर विचार करून शासनाने प्रत्येक जिल्ह्यात संशोधन केंद्र स्थापन करण्यासाठी आणि त्याबाबतचा शासन निर्णय (GR) निर्गमित करण्यासाठी कोणती कारवाई केली आहे?
6. जर या प्रक्रियेला उशीर होत असेल, तर या विलंबाची मुख्य कारणे कोणती आहेत?  Student Research Center OBC Welfare 2026

शासनाचा अधिकृत खुलासा आणि उत्तर

या संपूर्ण प्रश्नांवर दिनांक 05-03-2026 रोजी शासनाच्या वतीने श्री. संजय शिरसाट यांनी सविस्तर उत्तर दिले. शासनाने विद्यार्थी आणि पालकांच्या मागण्या तसेच लोकप्रतिनिधींनी केलेल्या पाठपुराव्याची सत्यता मान्य केली आहे. शासनाने दिलेल्या उत्तरातील महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:

शासनाची कबुली: शासनाने हे स्पष्टपणे मान्य केले आहे की बार्टी व्यतिरिक्त इतर मंडळांची जिल्हावार स्वतंत्र संशोधन केंद्रे अजून पूर्णपणे स्थापित झालेली नाहीत, आणि यासाठी विद्यार्थी, पालक तसेच लोकप्रतिनिधींकडून सातत्याने मागण्या होत आहेत. तथापि, विद्यार्थ्यांची अडचण होऊ नये म्हणून पर्यायी व्यवस्था करण्यात आली आहे. Student Research Center OBC Welfare 2026

महाज्योती (Mahajyoti) संस्थेची सद्यस्थिती आणि कार्यपद्धती

महात्मा ज्योतिबा फुले संशोधन व प्रशिक्षण संस्था (महाज्योती) अंतर्गत प्रत्येक जिल्ह्यात स्वतंत्र संशोधन केंद्र स्थापन न करता, विद्यार्थ्यांच्या सोयीसाठी प्रादेशिक पातळीवर मोठी कार्यालये आणि जिल्हा स्तरावर नोडल अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करण्यात आली आहे:
1. प्रादेशिक कार्यालयांची स्थापना:
राज्यातील प्रमुख शहरांमध्ये महाज्योतीची प्रादेशिक कार्यालये सुरू करण्यात आली आहेत, जेणेकरून त्या क्षेत्रातील विद्यार्थ्यांना केंद्रीय स्तरावर मदत मिळू शकेल. ही कार्यालये खालील 5 ठिकाणी कार्यरत आहेत:

• नाशिक
• छत्रपती संभाजीनगर
• अमरावती
• पुणे
• कोल्हापूर
  2. जिल्हास्तरीय नोडल अधिकारी (Nodal Officers):
  इतर मागास बहुजन कल्याण विभागांतर्गत येणाऱ्या महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यामध्ये ‘सहाय्यक संचालक, इ.मा.ब.क.’ (इतर मागास, बहुजन कल्याण) यांची महाज्योतीचे ‘नोडल अधिकारी’ म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.
  3. तक्रार निवारण आणि योजनांचे कामकाज:
  या नोडल अधिकाऱ्यांमार्फत प्रत्येक जिल्ह्यात महाज्योतीच्या विविध योजनांचे कामकाज चालवले जाते. लाभार्थी घटकातील विद्यार्थी किंवा पालकांना काही अडीअडचणी असल्यास किंवा त्यांना काही निवेदन द्यायचे असल्यास, ते आपल्या जिल्ह्यातील नोडल अधिकाऱ्यांकडे लेखी स्वरूपात जमा करू शकतात. हे अधिकारी सदर लेखी निवेदने आणि अडचणी मुख्य कार्यालयाकडे (Head Office) पाठवून त्याचे निराकरण करतात.

सारथी (SARATHI) संस्थेची सद्यस्थिती

छत्रपती शाहू महाराज संशोधन, प्रशिक्षण व मानव विकास संस्था (सारथी), पुणे या संस्थेमार्फत देखील विभागीय स्तरावर विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी पावले उचलली गेली आहेत. सारथी संस्थेने मुख्य कार्यालयाव्यतिरिक्त खालील प्रमुख ठिकाणी आपली विभागीय उपकेंद्रे स्थापन केली आहेत:

• कोल्हापूर
• नागपूर
• यांसारख्या इतर प्रमुख विभागीय ठिकाणी उपकेंद्रे सुरू करण्यात आली आहेत, जेणेकरून विद्यार्थ्यांना प्रत्येक कामासाठी पुण्याला न येता स्थानिक पातळीवर योजनांचा लाभ घेता येईल.

संशोधन केंद्र स्थापनेतील विलंबाबाबत शासनाची भूमिका

जेव्हा आमदार महोदयांनी विचारले की जिल्हावार केंद्रे स्थापन करण्यात विलंब का होत आहे आणि त्याची कारणे काय आहेत, तेव्हा शासनाने स्पष्ट केले की, महाज्योती आणि सारथी या संस्थांनी प्रादेशिक कार्यालये, विभागीय उपकेंद्रे आणि जिल्हा नोडल अधिकाऱ्यांची साखळी निर्माण करून विद्यार्थ्यांच्या अडीअडचणी सोडवण्याची उत्तम व्यवस्था आधीच तयार केली आहे. त्यामुळे स्वतंत्र जिल्हा संशोधन केंद्र नसल्याने विद्यार्थ्यांच्या कामात कोणताही अडथळा येत नाही, आणि म्हणूनच विलंबाचा प्रश्न उद्भवत नाही (प्रश्न उद्भवत नाही).  Student Research Center OBC Welfare 2026

विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची माहिती (Quick Summary Table)

संस्थेचे नावसद्य प्रशासकीय व्यवस्था / सुविधाविद्यार्थ्यांनी कुठे संपर्क करावा?महाज्योती (Mahajyoti)5 प्रादेशिक कार्यालये आणि सर्व जिल्ह्यांत नोडल अधिकारी कार्यरत.जिल्ह्यातील सहाय्यक संचालक (इ.मा.ब.क.) कार्यालयात.सारथी (SARATHI)पुणे मुख्य कार्यालयांतर्गत कोल्हापूर, नागपूर इ. ठिकाणी विभागीय उपकेंद्रे.जवळच्या विभागीय उपकेंद्रात किंवा पुणे मुख्य कार्यालयात.बार्टी (BARTI)जिल्हास्तरीय संशोधन व इतर केंद्रे आधीपासूनच कार्यरत.जिल्हा समन्वय अधिकारी किंवा प्रादेशिक केंद्र.  Student Research Center OBC Welfare 2026

निष्कर्ष

जरी बार्टी वगळता महाज्योती, सारथी, अमृत किंवा टार्टी या संस्थांची स्वतंत्र भौतिक संशोधन केंद्रे प्रत्येक जिल्ह्यात निर्माण करण्यात आलेली नसली, तरीही महाज्योतीच्या जिल्हा नोडल अधिकाऱ्यांमुळे (सहाय्यक संचालक) आणि सारथीच्या विभागीय उपकेंद्रांमुळे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या हक्काच्या योजनांचा लाभ स्थानिक पातळीवर घेता येत आहे. विद्यार्थी त्यांच्या कोणत्याही समस्या लेखी निवेदन देऊन आपल्या जिल्हा कार्यालयात मांडू शकतात, जिथून त्या मुख्य कार्यालयामार्फत सोडवल्या जातात. Student Research Center OBC Welfare 2026

OBC Bahujan Kalyan Vibhag Bharti